Առավոտյան բացում եք նավիգացիոն հավելվածը։ Այն ցույց է տալիս ամենակարճ ճանապարհը՝ խուսափելով խցանումներից։ Հետո ստուգում եք եղանակը։ Կեսօրին առաքման համար նախատեսված հավելվածում հետևում եք, թե որտեղ է ձեր պատվերը։ Երեկոյան Google Maps-ում փնտրում եք ամենամոտ սրճարանը։
Ինչի՞ մասին են այս բոլոր գործողությունները իրականում։ Տարածության մասին։ Եվ տարածության հետ աշխատելու գիտությունն ունի անուն։
Ի՞նչ է տարածական տվյալը
Պատկերացրեք, որ ինչ-որ մեկն ասում է. «Կա մի սրճարան»։ Օգտակար է, բայց ոչ շատ։ Իսկ եթե ասի. «Կա մի սրճարան Աբովյան փողոցի 4 հասցեում, 40.181° հյուսիսային լայնության և 44.514° արևելյան երկայնության վրա»։
Հենց այստեղ է սկսվում տարածական տվյալը (spatial data)։ Դա ցանկացած տեղեկություն է, որը կապված է կոնկրետ տեղի հետ երկրի մակերևույթին։ Առանց «որտե՞ղ»-ի՝ տվյալը մնում է վերացական։ Հենց «որտեղ»-ը ավելացնելուն պես՝ այն դառնում է քարտեզագրելի, չափելի, համեմատելի։
Տարածական տվյալները երեք հիմնական «տեսքով» են ներկայացվում. նույնը, ինչ սովորում ես երկրաչափության դասին, միայն կիրառված իրական աշխարհում.
- Կետ (Point) — մեկ կոնկրետ վայր — մեկ ծառ, մեկ դպրոց, մեկ վթար
- Գիծ (Line) — ինչ-որ բան, որը ձգվում է տարածության մեջ — ճանապարհ, գետ, էլեկտրահաղորդման գիծ
- Պոլիգոն (Polygon) — տարածք՝ սահմաններով — երկիր, թաղամաս, ձեր հողամասը
Ամեն անգամ, երբ բացում եք քարտեզ, դուք տեսնում եք հազարավոր այս երեք տարրերի համադրություններ, որոնք միասին պատմում են մի ամբողջ պատմություն։
Ի՞նչ է ԱՏՀ-ն
Հիմա հարց. եթե ունեք հազարավոր կետեր, գծեր և պոլիգոններ, ո՞վ է որոշում, թե որն ինչ գույնով պիտի ցուցադրվի, ինչպես դրանք համընկնեն միմյանց հետ, և ինչ եզրակացություններ կարելի է անել դրանցից։
Հենց այստեղ է գործի անցնում Աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգը (ԱՏՀ, անգլերեն՝ GIS)։ Եթե Excel-ը թվերի հետ աշխատելու գործիք է, ապա ԱՏՀ-ն տարածության հետ աշխատելու գործիք է. սարքածրագրային համակարգ, որը թույլ է տալիս հավաքագրել, պահել, մշակել, վերլուծել և վիզուալիզացնել այն ամենը, ինչ ունի աշխարհագրական դիրք։
Բայց ԱՏՀ-ն ավելին է, քան պարզապես գեղեցիկ քարտեզներ նկարելը։ Իրական հարցը, որին այն պատասխանում է, հետևյալն է. «Ի՞նչ է կատարվում այս կոնկրետ վայրում և ինչո՞ւ»։
- Որտե՞ղ են ջրհեղեղի ամենամեծ ռիսկ ունեցող տարածքները քաղաքում։
- Ո՞ր հատվածում է դպրոցահասակ երեխաների խտությունը ամենաբարձրը և որտեղ նոր դպրոց կառուցելու պահանջ կա։
- Ինչպե՞ս է փոխվել անտառածածկույթը վերջին 10 տարիների ընթացքում։
Այս հարցերին պատասխանելու համար ԱՏՀ-ն ինտեգրում է բազմաթիվ շերտեր՝ ինչպես թափանցիկ պատճենաթղթեր՝ դրված մեկը մյուսի վրա։ Մեկը ցույց է տալիս ճանապարհները, մյուսը՝ բնակչության խտությունը, երրորդը՝ ջրհեղեղի գոտիները։ Երբ դրանք համընկնում են, հայտնվում են օրինաչափություններ, որոնք առանձին-առանձին անտեսանելի կլինեին։
Ի՞նչ է հեռազննումը
Բայց որտեղի՞ց են գալիս այս շերտերը սկզբում։ Ո՞վ է չափում անտառածածկույթը հազարավոր քառակուսի կիլոմետրերի վրա՝ առանց այնտեղ ֆիզիկապես գտնվելու։ Պատասխանը «վերևից» է գալիս։
Հեռազննումը (remote sensing) տվյալներ հավաքելու եղանակ է՝ առանց օբյեկտին անմիջականորեն դիպչելու։ Արբանյակները, ինքնաթիռները և անօդաչու թռչող սարքերը (drone, UAV) լուսանկարում են Երկրի մակերևույթը՝ ոչ միայն սովորական տեսանելի լույսով, այլև այնպիսի ալիքային տիրույթներով, որոնք մարդու աչքը չի տեսնում։
Ինչո՞ւ է սա կարևոր։ Որովհետև տարբեր նյութեր տարբեր կերպ են արտացոլում ճառագայթումը։ Առողջ և չորացող բույսերը կարող են սովորական լուսանկարում նույնը թվալ, բայց ինֆրակարմիր տիրույթում նրանք բոլորովին այլ կերպ են «շողում»։ Հենց այս սկզբունքով է հնարավոր տիեզերքից որոշել, թե որ դաշտում է բերքը վտանգված, նախքան մարդու աչքը կնկատեր որևէ խնդիր։
Հեռազննումն այսօր օգտագործվում է շատ ավելի կարևոր խնդիրներ լուծելու, քան պարզապես գեղեցիկ արբանյակային լուսանկարներ ստանալու համար.
- Անտառահատումների վաղ հայտնաբերում
- Ջրհեղեղների և հրդեհների մոնիթորինգ գրեթե իրական ժամանակում
- Անօրինական շինարարության հայտնաբերում կադաստրային տվյալների հետ համեմատությամբ
- Քաղաքային ջերմային «կղզիների» քարտեզագրում